لا بد منه است و اصولا اساس و محور تدوين علوم گوناگون موضوعات مختلفه هر علم است و مسائل يك علم و بلكه غايات مسائل عموما بر محور موضوع مىچرخند و آن موضوع بايد يك جامع ماهوى باشد و امّا جامع انتزاعى كه از موضوعات مسائل علم موضوع را انتزاع كنيم صحيح نيست چون مستلزم دور است زيرا كه مسائل يك علم عبارتند از يك سلسله مطالب و بحوثى كه از حالات و عوارض موضوع آن علم بحث مىكنند . پس شناخت مسائل يك علم متوقّف است بر شناخت موضوع آن آنگاه اگر بنا باشد موضوع العلم هريك امر انتزاعى بوده و از موضوعات مسائل انتزاع شود لازم مىآيد كه شناخت موضوع هم بر شناخت مسائل متوقّف باشد و اين دور است و دور باطل است كما اينكه هر مسأله‌اى براى غايت و منظورى نوشته مىشود پس غايات مسائل هم متوقّف است بر شناخت خود مسئله و ترتيب طبيعى اينست كه نخست موضوع العلم و سپس مسائل العلم و سپس غايات را بشناسيم و على هذا ممكن نيست كه موضوع العلم از موضوعات مسائل انتزاع شود . 3 - تمايز علوم سوّمين مطلبى كه بعنوان تمهيد آورده‌اند راجع به امتياز علوم مختلفه با يكديگر است كه بحث مفصّلى دارد و جناب ابن سينا « 1 » تحت عنوان ( الفصل السابع فى اختلاف العلوم و اشتراكها بقول مفصل ) بحث نموده و ما در اين مقام مقدّمه‌اى را از سخنان ايشان نقل نموده و بحث خود را دنبال مىكنيم . امّا مقدمّه : اختلاف موضوعات علوم يا به نحو تباين كلّى است مثل اختلاف موضوع حساب و هندسه كه موضوع اوّلى كم منفصل و موضوع دوّمى كم متّصل

--> ( 1 ) - برهان شفا ، از صفحهء 162 تا 168 .